Mabadiliko ya kidijitali barani Afrika yanaibua ushindani mpya wa kimkakati kuhusu rasilimali inayozidi kuwa na thamani kubwa duniani: data. Kadiri serikali, benki, kampuni na wananchi wanavyohamishia huduma zao kwenye mifumo ya kidijitali, miundombinu inayohifadhi na kuchakata taarifa za Waafrika inazidi kuwa muhimu kiuchumi na kiusalama.
Mjadala huu hauhusu tena upatikanaji wa intaneti pekee. Sasa unahusu nani anamiliki vituo vya kuhifadhi data, nani anadhibiti mifumo ya kompyuta ya mbali, taarifa nyeti zinahifadhiwa wapi, sheria za nchi gani zinatumika na nani anayenufaika zaidi na uchumi wa kidijitali.
Sekta ya vituo vya kuhifadhi data barani Afrika inakua kwa kasi, lakini uwezo wake bado umejikita katika nchi chache. Afrika Kusini, Kenya na Nigeria ni miongoni mwa vituo vikuu vya miundombinu ya kidijitali barani humo, huku sehemu kubwa ya Afrika ikiendelea kutegemea huduma za kuhifadhi data nje ya bara na mifumo ya teknolojia inayomilikiwa na kampuni za kigeni.
Chama cha Vituo vya Kuhifadhi Data Afrika kinakadiria kuwa bara hilo lina takribani asilimia 0.6 pekee ya uwezo wa vituo vya kuhifadhi data duniani.
Afrika Kusini inaonesha fursa zilizopo pamoja na changamoto zinazoikabili Afrika. Nchi hiyo ina miundombinu mikubwa ya huduma za kompyuta za mbali inayomilikiwa au kuendeshwa na kampuni kama Microsoft, Google na Amazon Web Services. Kenya na Nigeria pia zimekuwa vituo muhimu vya uwekezaji katika vituo vya data na huduma za teknolojia ya kompyuta za mbali.
Miundombinu hiyo inaweza kuboresha mawasiliano, kusaidia maendeleo ya akili unde na kuvutia uwekezaji. Hata hivyo, umiliki na udhibiti wa mifumo hiyo unaweza kubaki mikononi mwa kampuni za nje, hata pale miundombinu inapokuwa ndani ya nchi za Afrika.
Jambo hilo ni muhimu kwa sababu data inazidi kuwa rasilimali ya kimkakati.
Serikali inaweza kuhifadhi taarifa muhimu ndani ya mipaka ya nchi yake, lakini bado ikategemea kampuni za kigeni kwa vifaa, programu, huduma za kompyuta za mbali, usalama wa mtandao na utaalamu wa kuendesha mifumo hiyo. Umiliki wa kigeni unaweza pia kuhusisha miundombinu hiyo na sheria pamoja na masharti ya udhibiti ya nchi ambako kampuni mama zimesajiliwa.
Hali hiyo imeibua hofu kuhusu utegemezi wa kidijitali. Afrika inaweza kukuza uchumi wake wa kidijitali huku ikiendelea kutegemea kampuni za nje kwa miundombinu muhimu ya kuendesha uchumi huo.
Changamoto hii inazidi kuwa muhimu kadiri akili unde inavyoendelea. Teknolojia hiyo inahitaji uwezo mkubwa wa kompyuta, vituo vya data na umeme. Nchi zinazomiliki na kudhibiti mifumo hiyo zinaweza kuwa na ushawishi mkubwa zaidi katika maendeleo ya uchumi wa kidijitali, huku nchi zinazotoa data au kuwa na miundombinu pekee zikibaki kunufaika kwa kiwango kidogo.
TANZANIA YAKABILIWA NA CHANGAMOTO YA UHURU WA DATA
Kwa Tanzania, suala la udhibiti wa data linazidi kuwa muhimu kadiri huduma za kidijitali zinavyopanuka.
Machi 2026, Tanzania ilithibitisha Mkakati wa Usimamizi wa Data za Kielektroniki, unaolenga kuimarisha usimamizi wa data katika utekelezaji wa ajenda pana ya mabadiliko ya kidijitali nchini.
Tanzania pia ina Sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi ya mwaka 2022 na Tume ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi inayosimamia ukusanyaji, uchakataji, uhifadhi, utoaji na uhamishaji wa taarifa binafsi.
Kwa mujibu wa taarifa za Tume hiyo, kufikia Agosti 2026, taasisi 15,146 zilikuwa zimesajiliwa na vibali 121 vya uhamishaji wa data vilikuwa vimetolewa.
Serikali pia imeweka kanuni za mwaka 2026 zinazohusu vituo vya umma vya kuhifadhi data, zikijumuisha utoaji wa leseni, huduma kwa wageni, usimamizi wa vituo hivyo na ulinzi wa taarifa binafsi.
Kwa upande wa miundombinu, takwimu za Serikali zilizowasilishwa Mei 2026 zilionesha kuwa Mkongo wa Taifa wa Mawasiliano ulikuwa umefikia urefu wa kilomita 15,167. Tanzania pia ilikuwa na nyaya nne za mawasiliano za chini ya bahari zilizokuwa zikifanya kazi na kutua Dar es Salaam, vituo sita vya kubadilishana trafiki ya intaneti na vituo vitano vya data vinavyoweza kuhifadhi mifumo muhimu ya kitaasisi.
Hatua hizo zinaweka msingi wa maendeleo, lakini uhuru wa kidijitali haupatikani kwa kujenga vituo vya data pekee.
Tanzania inahitaji kutathmini nani anamiliki miundombinu muhimu, data za Serikali zinahifadhiwa wapi, kampuni za kigeni zinazotoa huduma za kompyuta za mbali zinasimamiwaje, uhamishaji wa data kuvuka mipaka unadhibitiwaje na kampuni za ndani zina uwezo gani wa kushindana katika sekta muhimu za kidijitali.
Changamoto kwa Afrika kwa ujumla ni kubwa zaidi. Bara lenye uwezo mdogo wa kuhifadhi data na utegemezi mkubwa kwa kampuni za kigeni linaweza kuwa chanzo kikubwa cha taarifa za kidijitali bila kunufaika kwa kiwango kinacholingana na thamani ya taarifa hizo.
Suluhisho si lazima liwe kukataa uwekezaji wa kigeni. Mitaji na teknolojia kutoka nje zimechangia kupanua miundombinu ya kidijitali barani Afrika. Hoja ya msingi ni kuhakikisha kuwa ushirikiano huo unaongeza uwezo wa ndani badala ya kujenga utegemezi wa kudumu wa kiteknolojia.
Kwa hiyo, uhuru wa kidijitali unapaswa kuchukuliwa kama suala la usalama wa taifa na sera za uchumi. Serikali zinahitaji mikakati inayojumuisha umiliki wa data, miundombinu ya kompyuta za mbali, usalama wa mtandao, uwezo wa kompyuta kwa ajili ya akili unde, ujuzi wa wataalamu wa ndani, uwekezaji wa ndani na udhibiti wa uhamishaji wa data kuvuka mipaka.
Kwa Tanzania, kuwa na mkakati madhubuti wa uhuru wa kidijitali kunaweza kusaidia kuhakikisha kuwa uchumi wa kidijitali unaokua nchini hauwi soko la kampuni za teknolojia za kigeni pekee, bali unakuwa msingi wa ubunifu wa ndani, maendeleo ya viwanda na kulinda maslahi ya taifa.
Ushindani mpya wa kimataifa kuhusu Afrika huenda usihusu tena madini, kambi za kijeshi au ushawishi wa kisiasa pekee.
Kwa kuongezeka kwa umuhimu wa teknolojia, ushindani huo unazidi kuhamia katika swali moja kuu: nani atadhibiti data ambayo uchumi wa Afrika wa baadaye utaitegemea?
Nani anayedhibiti data za Afrika

This story was originally published by Habari Leo.
Read the full story at Habari LeoRelated stories
NewsIcoT yatakiwa kuongeza wataalamu ujenzi
MOROGORO: Serikali imesema itaendelea kuiimarisha Taasisi ya Teknolojia ya Ujenzi (ICoT), ili kutayarisha wataalamu wengi wenye ujuzi na umahiri watakaoweza kujiajiri na kuajirika kikamilifu katika utekelezaji wa miradi mbalimbali ya maendeleo nchini. Katibu Mkuu wa Wizara ya Ujenzi Balozi, Aisha Amour amesema hatua hiyo inalenga kuongeza upatikanaji wa mafundi sanifu na wataalamu wa kada mbalimbali…
NewsKampuni za Amerika zashinda zabuni kuchimba madini Kwale
MUUNGANO wa kampuni nne za Amerika umeshinda zabuni ya kuendeleza uchimbaji na uchakataji wa madini-adimu na niobium katika eneo la Mrima Hill, Kaunti ya Kwale, ambayo thamani yake inakadiriwa kuzidi Sh6 trilioni. Waziri wa Madini Hassan Joho alitangaza Frontier Minerals Consortium kuwa mshindi wa zabuni hiyo ya matrilioni ya fedha baada ya mchakato wa tathmini na ukaguzi wa ununuzi kukamilika. Ushindi huo unaipa Amerika nafasi muhimu katika sekta ya madini ya kimkakati nchini Kenya, huku ikiendelea kushindana na China kudhibiti upatikanaji na uchakataji wa madini hayo duniani. Kampuni zinazounda muungano wa ushirika huo ni Frontier Minerals LLC, Bunker Hill Mining Corp, ReElement Technologies na American Resources Corporation. Kila kampuni ina utaalamu wake katika uchimbaji, upatikanaji wa madini adimu, uchakataji na usafishaji wa madini muhimu kwa viwanda vya kisasa. Madini ya niobium katika Mrima Hill hutumika katika utengenezaji wa vifaa vya anga, huku madini-adimu yakihitajika katika magari ya umeme, vifaa vya kielektroniki, mitambo ya upepo, silaha za kisasa na teknolojia ya Akili-Unde. Kampuni ya ReElement Technologies tayari imevutia uwekezaji wa serikali ya Amerika wa Dola milioni 25 (takriban Sh3.2 bilioni) uliotangazwa mnamo Julai 2026 kusaidia uwekaji wa vifaa katika kiwanda chake cha kusafisha madini adimu katika jimbo la Indiana, Amerika. Uwekezaji huo ni sehemu ya juhudi za Amerika kupunguza kutegemea China, ambayo inaongoza duniani katika uchakataji wa madini hayo. Kampuni saba ziliorodheshwa kushindania mradi huo mnamo Julai, zikiwemo kampuni mbili za China, miungano miwili ya kampuni kutoka Amerika, muungano wa Australia na ubia wa Kenya na Uingereza. Kampuni za China baadaye zilijiondoa. Joho alisema kushinda zabuni hakumaanishi kampuni hiyo inaweza kuanza uchimbaji mara moja. Inapaswa kwanza kupata leseni zinazohitajika, kutekeleza masharti ya kisheria na kushirikisha jamii ya eneo hilo. Serikali pia imesisitiza kuwa madini hayo hayapaswi kuuzwa yakiwa ghafi, bali yaongezwe thamani nchini kupitia viwanda vya uchakataji. Muungano huo umesema utajenga uwezo wa kuchakata madini nchini, hatua inayoweza kuunda nafasi za ajira na kuongeza mapato. Kwa Kenya, mradi huo unatoa fursa ya kupanua uchumi ambao kwa muda mrefu umetegemea kilimo na utalii. Mapato ya sekta ya madini yalipungua kutoka Sh35 bilioni mwaka 2022 hadi Sh20.3 bilioni mwaka jana, hasa kutokana na kufungwa kwa migodi ya madini ya titanium katika Kaunti ya Kwale. Hata hivyo, mafanikio ya mradi wa Mrima Hill yatategemea uwekezaji, masharti ya leseni na namna jamii zitakavyoshirikishwa na kunufaika.
News2027: ACF warns of emerging political violence, urges restraint
…Forum urges Tinubu, governors to ensure fairness to opposition By Ibrahim Hassan-Wuyo The Arewa Consultative Forum (ACF) has raised concerns over emerging signs of political violence ahead of the 2027 general elections, urging political leaders, security agencies and Nigerians to embrace restraint and protect democratic values. The forum warned that provocative demonstrations, stone-throwing, abusive chants […]
NewsUtatu haki jinai watakiwa kuimarisha ushirikiano
ARUSHA: Mwanasheria Mkuu wa Serikali, Hamza Johari, ameitaka Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU), Ofisi ya Taifa ya Mashtaka (DPP) na Jeshi la Polisi, kwa kushirikiana na taasisi nyingine za haki jinai, kutekeleza majukumu yao kwa uadilifu, uaminifu na uzalendo ili kujenga imani ya wananchi kwa Serikali. Johari amesema hayo leo jijini Arusha…